Hồ sơ phở trình UNESCO gặp khó vì địa phương tự định vị

Kể từ 2024, làng Vân Cù (xã Nam Đồng, tỉnh Ninh Bình) đã nhiều lần nhận mình là "cái nôi của nghề phở". Danh tính này được căng lên ở nhiều lễ hội của làng, trên vé trải nghiệm nghề phở, cũng như trong cuộc thi tìm hiểu nghề phở. Năm nay, làng Vân Cù lại tiếp tục căng định vị "cái nôi của nghề phở" tại lễ hội phở Vân Cù với chủ đề "Về với đình làng Vân Cù - Mở trang di sản" (18 - 19.3), một hoạt động bên lề của Festival phở Ninh Bình 2026.

Với cách thể hiện "cái nôi của nghề phở", làng Vân Cù khiến nhiều người thắc mắc, liệu đây có phải là nơi sinh ra nghề phở trong cả nước? Bản thân hồ sơ di sản phi vật thể quốc gia Phở Nam Định tuy có nhắc đến Vân Cù nhưng hoàn toàn không có sự khẳng định về việc Nam Định hay Vân Cù là "cái nôi của nghề phở".

Ông Cồ Như Đồi, Chủ nhiệm Chi hội Phở Vân Cù, giải thích: "Cái nôi có nghĩa như là tôi bây giờ hơn 50 tuổi thì tôi là 5 đời (làm nghề phở) rồi". Khi được hỏi, bây giờ không có gì để khẳng định Vân Cù là nơi làm nghề phở đầu tiên cả, ông Cồ Như Đồi nói: "Cứ hỏi từ những năm 1950, 1951, 1952 thì biết rằng những người ông của tôi đi bán phở đã được Nha khoa cảnh sát Bắc Việt cấp bán phở vỉa hè ở Hà Nội. Tôi nói ở đây là có bằng chứng. Không việc gì phải thắc mắc. Cái nôi của làng tôi thì tôi phải giữ cái nôi của làng. Cha ông tôi để lại, cụ tôi để lại thì tôi phải giữ, chứ lại giữ cho hàng xóm à. Đây là giữ lại cái nôi các cụ để lại".

Bà Lê Thị Thiết, Chủ tịch Hội Văn hóa ẩm thực Ninh Bình, cho biết làng Vân Cù có số lượng tham gia hội ẩm thực rất đông, cũng có số thành viên làm nghề phở đông nhất. "Hiện nay có mấy trăm người họ Cồ của làng Vân Cù là thành viên chi hội phở đang hoạt động ở hội, cũng như tham gia quảng bá làng Vân Cù", bà Thiết nói. Bà cũng đánh giá cao làng Vân Cù ở việc làng có những ngày hội con em đi làm nghề phở các nơi về quy tụ phục vụ bà con, giới thiệu với du khách về nghề phở nơi mình sinh ra và lớn lên. Ở đó cũng có các cụ đã 4 - 5 đời được trao truyền, như cụ Cồ Chiêu đang ở Hàng Đồng (Hà Nội) đã đến đời thứ tư, cụ Cồ Tuấn năm 1951 - 1952 đã bán phở ở Hà Nội và cụ có chứng nhận nộp thuế.

Tuy nhiên, bà Thiết chia sẻ: "Cái nôi của nghề phở, thực ra chúng tôi chỉ nói là tôn vinh làng Vân Cù thôi, còn việc đó (dùng từ "cái nôi của nghề phở" - NV) ở làng họ thì họ tôn vinh làng họ".

Xích mích cộng đồng có thể ảnh hưởng hồ sơ UNESCO

Theo một nghiên cứu của Bảo tàng Nam Định để phục vụ việc viết hồ sơ di sản phi vật thể quốc gia Phở Nam Định, làng Vân Cù chỉ là một trong nhiều làng ở Nam Định (nay là Ninh Bình) có nghề nấu phở. Nghiên cứu này cho biết: "Xã Đồng Sơn, xã Nam Thái huyện Nam Trực có số người đi bán phở nhiều nhất. Xã Đồng Sơn có 590 người bán phở. Trong đó: thôn Vân Cù: 82 người bán phở; thôn Giao Cù: 168 người bán phở; thôn Tây Lạc: 340 người bán phở". Có nghĩa là bên cạnh làng nghề phở Vân Cù còn có ít nhất 2 làng nghề phở khác cũng của Nam Định (nay là Ninh Bình). Bên cạnh đó, số lượng thống kê cho thấy người làm nghề bán phở ở Vân Cù cũng không "áp đảo" hai làng nghề còn lại.

Hiện Hà Nội là địa phương được chọn để "cầm cái" nghiên cứu, viết hồ sơ di sản phi vật thể liên quan đến phở trình UNESCO. Bà Phạm Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý di sản Sở VH-TT Hà Nội, cho biết hiện tại Sở đang liên hệ với các cộng đồng để cùng đồng thuận viết hồ sơ phở. "Có nhiều cộng đồng thực hành phở trong cả nước. Ngoài Hà Nội, Nam Định còn có nhiều địa phương khác, chẳng hạn hiện nay chúng tôi đang liên hệ Lạng Sơn, Cao Bằng", bà Lan Anh nói. Cũng phải nói thêm, cùng là thực hành phở, song món phở vịt hoặc phở chua ở Lạng Sơn, Cao Bằng có cách chế biến khác nhiều với phở Nam Định, phở Vân Cù.

Về slogan "cái nôi của nghề phở", PGS-TS Lê Thị Thu Hiền, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VH-TT-DL), từng phân tích Công ước 2003 của UNESCO về di sản văn hóa phi vật thể có đưa ra các nguyên tắc đạo đức trong thực hành di sản văn hóa. "Đấy là phải đảm bảo nguyên tắc tôn trọng các cộng đồng chủ thể và không tạo ra xung đột cũng như cạnh tranh trong các thực hành", bà Hiền nói.

Một chuyên gia văn hóa phi vật thể cho biết, với UNESCO, việc đồng thuận trong các cộng đồng thực hành di sản vô cùng quan trọng. Sự thiếu đồng thuận, rạn nứt cộng đồng có thể khiến hồ sơ không được công nhận, thậm chí đã ghi danh rồi vẫn có thể bị loại khỏi danh sách. "Nếu việc một địa phương cứ khăng khăng mình là cái nôi của nghề phở có thể ảnh hưởng đến việc kết nối cộng đồng thực hành di sản", chuyên gia cho biết.

Hồ sơ UNESCO liên quan đến phở hiện đang được cân nhắc hướng viết. Tuy nhiên, mong muốn của các chuyên gia cũng như cộng đồng là di sản này sẽ được ghi danh giống như văn hóa muối kim chi của Hàn Quốc - được UNESCO ghi danh vào năm 2013. Điều này cũng rất phù hợp với Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa VN. Theo đó, chúng ta cần đẩy mạnh sức mạnh của vốn văn hóa, của di sản, và tạo ra các thương hiệu quốc gia trên trường quốc tế. Chính vì thế, việc địa phương tự định vị cho mình, đưa ra các slogan kiểu "cái nôi của nghề phở" cần được xem lại, để tránh cản đường việc vinh danh phở Việt.