Cái chết của vua Hiệp Hòa

Ngày 30.7.1883, Hồng Dật đăng quang, lấy niên hiệu là Hiệp Hòa. Trong khi triều thần nhà Nguyễn đang làm lễ tấn tôn vua Hiệp Hòa, thì tại Hải Phòng, thực dân Pháp triệu tập cuộc họp Hội đồng chiến tranh do Tổng ủy viên quân đội Pháp tại Đông Dương là Harmand làm chủ tọa. Harmand quyết định mở rộng chiến tranh ra nhiều vùng trong cả nước như: Hải Dương, Quảng Yên, Hoài Đức, Hà Nội, Đà Nẵng, Thuận An (Huế)...

Ngày 22.8.1883, Harmand gửi cho vua quan triều Nguyễn một tối hậu thư nói rằng triều đình Huế đã vi phạm nghiêm trọng Hòa ước Nhâm Tuất mà triều Nguyễn đã ký với Pháp năm 1862. Harmand đe dọa: "Các ông chỉ có hai điều để quyết định: hòa hay chiến. Nếu các ông lựa chọn chiến tranh thì chiến tranh sẽ đưa các ông đến chỗ sụp đổ. Các ông muốn hòa bình thì chúng tôi sẵn sàng nhượng bộ các ông, nhưng các ông phải nhận cuộc bảo hộ của chúng tôi… Và sự kiện đó sẽ đem lại cái may mắn bậc nhất để triều đình các ông có thể tồn tại được" (Yoshiharu Tsuboi, Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa, 1990, tr.300).

Thực dân Pháp biết rất rõ sự phân hóa giữa hai phái: chủ hòa và chủ chiến trong nội bộ triều Nguyễn lúc bấy giờ, cũng như vai trò và vị thế thực sự của các nhân vật ở trong triều như: vua Hiệp Hòa, hoàng thái hậu Từ Dũ, Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường… Họ muốn lôi kéo vua Hiệp Hòa và bà Từ Dũ cùng một số hoàng thân theo phái chủ hòa chống lại hai ông Tường và Thuyết là những người theo phái chủ chiến.

Về phía vua Hiệp Hòa, khi mới lên nối ngôi, ông muốn giữ thái độ thân thiện với Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường. Nhưng về sau, do thấy hai người này quá chuyên quyền, nên vua Hiệp Hòa lấy làm khó chịu với họ và có ý định từng bước loại bỏ Tôn Thất Thuyết.

Bấy giờ, trong việc giao thiệp với người Pháp, ý kiến của vua Hiệp Hòa và của một số hoàng thân thường trái ngược với ý kiến của Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường. Trước sức ép của người Pháp, vì muốn bảo vệ ngai vàng và dòng họ, nên vua Hiệp Hòa muốn chấp nhận sự bảo hộ của người Pháp và giao cho Tuy Lý Vương Miên Trinh thay vua trực tiếp quan hệ với Khâm sứ Pháp tại Huế.

Dưới sự chỉ đạo của vua Hiệp Hòa và bà Từ Dũ, Tuy Lý Vương Miên Trinh và Phụ chính đại thần Trần Tiễn Thành đã thỏa thuận với Pháp để ký Hòa ước Quý Mùi (Hòa ước Harmand). Điều này khiến Tôn Thất Thuyết rất tức giận. Quan hệ giữa vua Hiệp Hòa với hai vị Phụ chính đại thần ngày một căng thẳng. Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường là hai người đứng đầu phái chủ chiến, thực sự nắm binh quyền trong tay và thao túng triều chính.

Vua Hiệp Hòa rơi vào thế yếu nên cùng với bà Từ Dũ, Tuy Lý Vương Miên Trinh và Trần Tiễn Thành âm mưu mượn tay người Pháp để loại bỏ Tôn Thất Thuyết. Chẳng may việc bị bại lộ, do có người phản bội, mật báo cho Nguyễn Văn Tường. Nguyễn Văn Tường cho quân chặn bắt được người của vua Hiệp Hòa đang đem bức mật thư có bút phê của nhà vua phê chuẩn việc giết hại Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường.

Đọc bức mật thư này, Tôn Thất Thuyết liền đem quân đi bắt vua Hiệp Hòa để xử tội. Tuy nhiên, sau khi nghe lời khuyên của Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết nén giận, triệu tập triều thần ký tên vào tờ sớ dâng lên hoàng thái hậu Từ Dũ, kể tội vua Hiệp Hòa và đề nghị phế truất nhà vua. Vua Hiệp Hòa bị buộc các tội: tư thông ngoại quốc, dung dưỡng tạo phản và hủy hoại một số tự khí của tiên triều làm đồ trang sức, lấy đai vàng đúc thành con cờ…

Đêm 29.11.1883, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết vào cung Diên Thọ dâng sớ lên hoàng thái hậu, đồng thời, sai Ông Ích Khiêm và Trương Đăng Duệ dẫn 50 lính vào điện Càn Thành buộc vua Hiệp Hòa phải viết chiếu thoái vị và tự xử theo lệ Tam ban triều điển. Thấy một đoàn người võ khí đầy mình xông vào cung điện giữa lúc đêm tối, vua Hiệp Hòa kêu lên một tiếng kinh hoàng rồi cuốn mình lại trong tấm chăn. Quân lính xông vào ôm lấy vua đang bọc mình trong chăn, vác sang Dục Đức Đường. Tại đó, người ta để sẵn ba thứ trên bàn: một thanh gươm, một sợi dây và một chén thuốc độc. Ông Ích Khiêm và Trương Đăng Duệ quỳ xuống trước mặt vua Hiệp Hòa, vừa khóc vừa nói: "Vâng lệnh của hoàng thái hậu và triều đình, xin Đức ông chọn lấy một trong ba vật này và tự xử đi cho". Vua Hiệp Hòa than: "Chẳng hay ta có tội tình gì mà triều đình nỡ giết ta?". Ông Ích Khiêm và Trương Đăng Duệ cùng đáp: "Chúng thần chỉ biết vâng theo mật lệnh trên chứ không hiểu sự chi khác". Vua Hiệp Hòa trù trừ không chịu tự xử, Ông Ích Khiêm liền ra lệnh: "Đức ông không muốn tự xử, thì chúng mày cứ làm tròn phận sự". Lập tức bọn lính đè cổ vua Hiệp Hòa xuống, cạy miệng vua đổ thuốc độc vào miệng và lỗ tai của vua.

Sau khi bức tử vua Hiệp Hòa, Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường ra lệnh giết Trần Tiễn Thành rồi phao tin ông bị kẻ cướp giết hại. Tuy Lý Vương Miên Trinh vì tuổi cao, sức yếu nên khỏi tội chết, chỉ bị đày vào Quảng Ngãi. Những người liên quan đều bị giết chết hoặc lưu đày.

Năm 1891, vua Hiệp Hòa được truy phong là Văn Lãng Quận vương, thụy Trang Cung. Năm 1899, triều Thành Thái chép sử, ghi vua Hiệp Hòa là phế đế. Đó là vị phế đế thứ hai trong thời kỳ tứ nguyệt tam vương ly loạn. (còn tiếp)

(Trích từ sách Huế - triều Nguyễn một cái nhìn của nhà nghiên cứu Trần Đức Anh Sơn, do NXB Thế Giới ấn hành)