Các chuyên gia và nhà hoạt động cho rằng tình trạng ô nhiễm này bắt nguồn từ hoạt động khai thác mỏ trái phép ở Myanmar, và kết quả kiểm tra cho thấy tình trạng này đang lan rộng xuống hạ lưu.
Một người đàn ông đánh bắt cá gần nơi hợp lưu của sông Kok và sông Mê Kông ở Chiang Saen thuộc tỉnh Chiang Rai, miền bắc Thái Lan vào ngày 4.6 Ảnh: AFP
AFP dẫn lời ngư dân Thái Lan Somdet Singthong cho biết người dân địa phương trước đây thường mua cá trực tiếp từ ông tại một bến tàu gần thành phố Chiang Saen ở miền bắc Thái Lan, trên biên giới với Myanmar và Lào.
Nhưng kể từ khi giới chức phát hiện thạch tín và các kim loại nặng khác trong một số nhánh của sông Mê Kông, lượng khách hàng của ông Somdet đã giảm sút. Các bác sĩ đã phát hiện mức thạch tín độc hại cao trong móng tay và nước tiểu của ông Somdet. "Tác động rất lớn. Tôi thì chẳng bao giờ sợ, nhưng những người dân làng khác thì lo lắng. Họ không ăn cá; một số người thậm chí không đụng đến con cá nào", ông Somdet (69 tuổi) nói.
Trong tháng 4, cơ quan kiểm soát ô nhiễm Thái Lan thông báo đã phát hiện nồng độ thạch tín lên tới 296 mg trong mỗi kg trầm tích gần Chiang Saen, cao hơn gấp 9 lần mức được coi là nguy hiểm đối với sinh vật thủy sinh. Đó là lần đầu tiên nhà chức trách phát hiện tình trạng ô nhiễm ở chính con sông Mê Kông, chứ không chỉ các nhánh của con sông này.
Bà Pianporn Deetes thuộc tổ chức vận động Rivers and Rights (Thái Lan) nhận định khi dòng sông bị ô nhiễm kim loại nặng và các loại độc tố khác, những chất này sẽ chảy đến tận vùng đồng bằng sông Mê Kông.
Như "quả bom hẹn giờ"
Các nhà nghiên cứu và nhà hoạt động môi trường thường cho rằng nguồn ô nhiễm xuất phát từ các mỏ khai thác trái phép ở Myanmar, nơi cuộc xung đột kéo dài tạo điều kiện cho hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên không kiểm soát.
"Xung đột, quản trị phân tán và thị trường toàn cầu cùng hội tụ để thúc đẩy và duy trì việc khai thác tài nguyên, gây tổn hại đến tính toàn vẹn môi trường và an ninh con người", trung tâm nghiên cứu Stimson Center (Mỹ) cảnh báo trong một báo cáo hồi tháng 5.
Các nhà nghiên cứu từ Đại học Chiang Mai (Thái Lan) đã phát hiện nồng độ thạch tín cao gấp 10 lần mức bình thường trong trầm tích từ sông Kok, một nhánh của sông Mê Kông. Phó giáo sư Wan Wiriya mô tả tình trạng này như một "quả bom hẹn giờ", làm tăng nguy cơ ung thư và rối loạn thần kinh lâu dài, đặc biệt là ở những người dễ bị tổn thương.
Các nhà sư ngày 5.6 tham gia một đội thuyền để nêu bật vấn nạn ô nhiễm độc hại tại các con sông bị ảnh hưởng bởi hoạt động khai thác vàng, gần thành phố Chiang Rai, miền bắc Thái Lan Ảnh: AFP
Gần đây, một nhóm nhà sư đã dẫn đầu một cuộc tuần hành phản đối dọc theo dòng sông bị ô nhiễm. Những người tham gia cầm các biển hiệu có dòng chữ "Sông là mạch máu của cuộc sống chúng ta".
"Chúng ta không còn thấy trẻ em chơi đùa dưới sông nữa. Chúng ta không thấy chim chóc. Chúng ta không thấy bướm. Nước đã chết. Và nếu nước đã chết, thì con người như thế nào?", AFP dẫn lời một nghệ sĩ 69 tuổi tên Sansoen Duangdee".
Mối nguy hiểm "vô hình"
Nhà hoạt động Deetes, một trong những người tổ chức cuộc tuần hành nói trên, kêu gọi "đối thoại ngoại giao" giữa Thái Lan và các nước láng giềng, cùng với Trung Quốc, nước nhập khẩu chính các nguyên tố đất hiếm từ Myanmar và Lào. Bà lên án những "kẻ côn đồ" "làm những gì chúng muốn mà không chịu trách nhiệm", cũng như sự thờ ơ từ giới chính trị trước mối nguy hiểm phần lớn là "vô hình".
Ủy ban sông Mê Kông liên chính phủ cho hay đang tăng cường giám sát và hợp tác khu vực sau những phát hiện mới nhất, nhưng cả Myanmar lẫn Trung Quốc đều không phải là thành viên của ủy ban này.
Chính quyền khuyến cáo không nên ăn bất kỳ loại động vật có vỏ từ sông hoặc nội tạng cá sông, nhưng nhiều người dân không đủ khả năng mua những thứ thay thế có thể an toàn hơn.
Ngư dân Somdet cho biết ông không thay đổi chế độ ăn uống của mình và vẫn sống duy trì cách sống như trước. "Dù sao thì cũng chẳng thể làm gì khác. Chúng tôi phải sống chung với dòng sông này, bất kể chuyện gì xảy ra với nó", ông nói.
