Kiên định cải cách, ứng phó với biến động

Theo Báo cáo cập nhật tình hình kinh tế Việt Nam của WB, kể từ năm 2025 đến tháng 4/2026, Việt Nam đã ban hành trên 86 văn bản luật và 300 nghị định nhằm tối ưu hóa bộ máy quản lý nhà nước và xử lý những rào cản pháp luật nhằm thúc đẩy tăng trưởng dựa vào khu vực tư nhân, bên cạnh tiến trình hiện đại hóa các hệ thống thuế, hải quan, tư pháp, cơ chế giải thể doanh nghiệp và chuyển đổi số. Đã định vị là một trung tâm chế biến chế tạo và thương mại toàn cầu, Việt Nam hiện đang chủ động mở cửa thị trường vốn cho các nhà đầu tư trong nước và nước ngoài.

Tuy nhiên, phân tích của WB, xung đột tại Trung Đông đang làm bộc lộ những điểm còn hạn chế mang tính cơ cấu trong mô hình tăng trưởng của Việt Nam. Niềm tin kinh doanh đã suy giảm do tác động từ xung đột tại Trung Đông, các khảo sát PMI trong tháng 4/2026 cho thấy hoạt động sản xuất chế biến, chế tạo đã chậm lại tháng thứ hai liên tiếp, khi các doanh nghiệp cắt giảm việc làm và hoạt động mua hàng trước sự sụt giảm mạnh của đơn hàng xuất khẩu mới. Các nhà quản lý mua hàng cũng ghi nhận áp lực giá đầu vào gia tăng trên diện rộng, và những áp lực này đang được chuyển dần sang giá hàng hóa cuối cùng. Bên cạnh đó, môi trường thương mại vẫn còn nhiều bất định. Những áp lực trên khiến Việt Nam phải đánh giá lại những nền tàng cho mô hình tăng trưởng: khoảng cách giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp đầu tư nước ngoài (FDI) ngày càng nới rộng, sự chênh lệch giữa xuất nhập khẩu đang tăng trưởng mạnh mẽ nhưng khả năng nắm giữ ngoại hối hạn chế khiến dự trữ ngoại hối mỏng đi và áp lực tỷ giá kéo dài, và tỷ lệ đòn bẩy của doanh nghiệp thuộc dạng cao nhất trong số các nền kinh tế lớn ở Đông Á, cùng với những căng thẳng về thanh khoản trong khu vực ngân hàng.

Bà Mariam J. Sherman, Giám đốc Ngân hàng Thế giới phụ trách Việt Nam, Campuchia và Lào, nhận định: Tăng trưởng toàn cầu chững lại đang tạo thêm áp lực cho môi trường bên ngoài của Việt Nam, trong khi biến động giá dầu làm gia tăng các rủi ro theo chiều hướng bất lợi. Bên cạnh đó, những cú sốc khí hậu, sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ, biến động nhân khẩu học và nhu cầu ngày càng lớn về cơ sở hạ tầng đang định hình lại nền tảng tăng trưởng dài hạn. Trong bối cảnh đó, Việt Nam cần tiếp tục củng cố quản lý kinh tế vĩ mô, đồng thời đẩy nhanh tiến trình cải cách. Thách thức cốt lõi là triển khai, bảo đảm nguồn lực và duy trì chương trình cải cách đầy tham vọng đang được thực hiện, trong khi vẫn phải kiểm soát tốt các rủi ro bên ngoài và những điểm dễ tổn thương trong nước, đồng thời khơi mở toàn bộ tiềm năng của khu vực kinh tế tư nhân để tạo ra nhiều việc làm chất lượng hơn.

Mặc dù những thách thức của kinh tế thế giới có thể làm giảm tốc độ tăng trưởng, WB cho rằng, triển vọng kinh tế Viêt Nam năm 2026 vẫn khá tốt. Tăng trưởng dự kiến có thể giảm nhẹ trong năm 2026, do cú sốc dầu mỏ ở Trung Đông gây ảnh hưởng đến nhu cầu trên toàn cầu và các hoạt động kinh tế trong nước, nhưng trong giai đoạn 2027-2028 sẽ tốt hơn. Chính sách tài khóa mở rộng đẩy mạnh đầu tư công dự kiến sẽ hỗ trợ cho tiêu dùng và đầu tư khu vực tư nhân. Với nợ công ở mức 34% GDP (năm 2025), nền kinh tế Việt Nam vẫn còn dư địa tài khóa để tăng chi tiêu và hấp thụ các cú sốc. Trong điều kiện giá cả năng lượng toàn cầu dự kiến vẫn tăng cao trong suốt năm, lạm phát bình quân được dự báo chỉ tăng lên trên 4% trong năm 2026. Triển vọng trong trung hạn cũng được củng cố bởi các cải cách cơ cấu và thị trường vốn sâu rộng, kết hợp với kế hoạch đầu tư công trị giá khoảng 320 tỷ US$.

WB cũng đánh giá, Việt Nam đối mặt với rủi ro tiêu cực trong ngắn hạn, nhưng sẽ cân bằng hơn trong trung hạn. Rủi ro trong ngắn hạn chính là do Việt Nam là nền kinh tế mở với trao đổi thương mại ở mức cao. Gián đoạn nguồn cung dầu mỏ toàn cầu bị kéo dài hoặc xấu đi, làm suy giảm nhu cầu trên toàn cầu đối với hàng xuất khẩu của Việt Nam và từ đó ảnh hưởng đến hoạt động trong nước. Trong trung hạn, nếu tiếp tục đẩy mạnh cải cách, hoàn thành các công trình hạ tầng đầu tư công, thị trường vốn được phát triển chiều sâu, và tiếp tục đa dạng hóa các chuỗi cung ứng sẽ có tác động tích cực đến năng suất và làm tăng khả năng chống chịu. Tương tự, nếu cải cách không được thực hiện đồng đều hoặc đầu tư công không hiệu quả sẽ làm tăng rủi ro rơi vào bẫy thu nhập trung bình, khiến cho tăng trưởng tiềm năng bị chững lại, bên cạnh yếu tố lực lượng lao động đang già hóa và hiệu quả đầu tư ở mức thấp.

Tuy nhiên, theo phân tích, cú sốc dầu mỏ trên toàn cầu, tuy là trở ngại, nhưng cũng có thể là chất xúc tác - giúp thúc đẩy hơn nữa những cải cách đang được tiến hành. Lộ trình cải cách của Việt Nam đang được đi đúng hướng, nhưng để biến nó thành kết quả - việc đảm bảo đầu tư hiệu quả, đảm bảo nguồn tài chính đầy đủ, triển khai đúng tiến độ theo mục tiêu - đòi hỏi phải duy trì nỗ lực để vượt qua bối cảnh bất định bên ngoài. “ Nếu làm tốt, đây là thời điểm sẽ mở ra cơ hội thực thụ để tạo nên vòng xoáy tích cực: nâng cao lòng tin của nhà đầu tư, qua đó sẽ đem lại đầu tư tư nhân, đầu tư sẽ đem lại tăng trưởng, và tăng trưởng sẽ đem lại khả năng chống chịu. Nhưng điều đó đòi hỏi phải có sự chuyển đổi căn bản trong mô hình tăng trưởng - từ mô hình tích lũy các yếu tố sản xuất và huy động vốn dựa vào ngân hàng sang mô hình tăng trưởng dựa vào năng suất, phát triển sâu rộng thị trường vốn, huy động vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài có chất lượng hơn nhằm đem lại tác động lan tỏa trong nước mạnh mẽ hơn”, WB phân tích. Quá trình chuyển đổi này cũng là lộ trình rõ ràng nhất để Việt Nam tạo ra việc làm nhiều hơn và chất lượng hơn, khu vực tư nhân trong nước mạnh mẽ hơn, và trở thành quốc gia có thu nhập cao.

Để ứng phó với môi trường bên ngoài ngày càng bất định, đồng thời duy trì động lực cải cách, theo WB, Việt Nam cần một khung chính sách vững mạnh hơn — vừa bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô và tài chính thông qua các khuôn khổ quản lý rủi ro chặt chẽ hơn trong ngắn hạn, vừa hỗ trợ quá trình chuyển đổi cơ cấu sâu rộng hơn trong trung hạn. Việc bảo đảm đủ nguồn tài chính cho đầu tư công và đầu tư tư nhân là yêu cầu cấp thiết. Thị trường vốn của Việt Nam vẫn còn nhiều cơ hội để phát triển khi hệ thống tài chính vẫn phụ thuộc nhiều vào ngân hàng; các quy định về vốn chặt chẽ hơn sẽ hạn chế tăng trưởng tín dụng ngân hàng trong những năm tới. Do đó, phát triển thị trường vốn là vô cùng cần thiết để giảm thiểu rủi ro và thúc đẩy sự tham gia của khu vực tư nhân.