Tuyển sinh ĐH thay đổi: Trường phổ thông phải dạy thật, học thật

KHI "CỬA" HỌC BẠ HẸP LẠI

Trong nhiều năm, xét tuyển học bạ được xem là "lối đi mềm", giúp giảm áp lực thi cử và mở rộng cơ hội vào đại học (ĐH). Tỷ lệ trúng tuyển bằng học bạ giảm giai đoạn 2022 - 2024 nhưng đến năm 2025 lại tăng mạnh, đạt 42,4%, vượt xét điểm thi THPT (39,1%).

Tuy nhiên, đến năm 2026, xu hướng thu hẹp phương thức này diễn ra trên diện rộng. Nhiều trường ĐH lớn không còn sử dụng học bạ như một phương thức độc lập, mà chỉ xem đó là yếu tố trong xét tuyển tổng hợp, thậm chí chỉ dùng để sơ tuyển.

ẢNH MINH HỌA: NHẬT THỊNH

Đây không phải là sự phủ nhận nỗ lực học tập suốt 3 năm THPT, mà là hệ quả tất yếu của một thực tế kéo dài: điểm học bạ thiếu chuẩn hóa và dễ bị "làm đẹp" vì thành tích. Khi Bộ GD-ĐT yêu cầu công khai phổ điểm thi tốt nghiệp và đối sánh điểm thi với điểm trung bình môn học lớp 12 của từng trường, thông điệp chính sách đã rất rõ: chất lượng dạy - học phổ thông sẽ ngày càng được đánh giá thực chất hơn; điểm "học bạ" không còn là cứu tinh để vào các trường ĐH chất lượng.

Với bối cảnh đó, trường THPT buộc phải đối diện với một yêu cầu mới: dạy thật, học thật và đánh giá thật, nếu không muốn trường mình có sự chênh lệch điểm học bạ và điểm thi cao nhất trong các trường ở địa phương; đồng thời cũng để học sinh (HS) vừa nâng cao chất lượng kỳ thi vừa tăng cơ hội vào ĐH.

CÁC "KHỐI CỨNG" KHÔNG CÒN LÀ TRUNG TÂM

Một trong những thay đổi gây nhiều tranh luận nhất là việc nhiều trường ĐH thu hẹp hoặc loại bỏ các tổ hợp xét tuyển truyền thống như A00, B00, C00.

Nhiều trường chuyển sang ưu tiên các tổ hợp có toán và ngoại ngữ, hoặc tổ hợp thể hiện tư duy tổng hợp thay vì kiến thức chuyên biệt từng môn. Nếu nhìn một cách đơn giản, điều này dễ tạo cảm giác khoa học xã hội hay khoa học tự nhiên đều đang "lép vế". Nhưng nếu đặt trong bối cảnh quốc tế, xu hướng này không hề xa lạ.

Ở các nền giáo dục phát triển, ĐH không tuyển sinh theo "khối", nhưng lại siết rất chặt chuẩn đầu vào theo ngành. Sinh viên có thể được nhận vào trường, nhưng muốn theo học kỹ thuật, công nghệ, y khoa hay khoa học cơ bản thì bắt buộc phải đáp ứng các yêu cầu nền tảng nghiêm ngặt về toán, khoa học tự nhiên. Không đạt chuẩn, sinh viên phải học dự bị hoặc phải chuyển qua ngành khác.

Vấn đề của VN không nằm ở việc giảm vai trò các khối truyền thống, mà ở chỗ nếu giảm mà không kèm chuẩn ngành rõ ràng, hệ thống sẽ đối mặt với nguy cơ "mỏng kép" - HS vừa thiếu nền khoa học tự nhiên cho STEM, vừa suy yếu khoa học xã hội cho các ngành nhân văn.

ĐỀ THI KHÔNG CHỈ ĐO KIẾN THỨC GHI NHỚ

Trong suốt giai đoạn 2020 - 2024, kỳ thi tốt nghiệp THPT với mục tiêu chính là xét tốt nghiệp, còn tuyển sinh ĐH, ngoài xét tuyển bằng điểm thi, có thêm nhiều phương thức khác. Năm 2026 đang có xu hướng kỳ thi này trở lại vị trí trụ cột tuyển sinh, không chỉ vì khả năng chuẩn hóa, phân hóa mà hướng đến công bằng hơn, khi HS vùng khó ít có cơ hội tham gia các kỳ thi riêng ở các trường ĐH.

Điều này đặt ra một vấn đề căn bản: nếu kỳ thi tốt nghiệp THPT là thước đo chung thì dạy học phổ thông không thể tiếp tục lệch chuẩn giữa các địa phương, các trường học. Không thể có một nền giáo dục mà điểm học bạ rất cao nhưng điểm thi thấp, chênh lệch lớn.

Quan trọng hơn, kỳ thi tốt nghiệp THPT không chỉ đo kiến thức ghi nhớ, mà ngày càng nhấn mạnh đến năng lực đọc hiểu, tư duy logic, khả năng vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề; đề thi không bám sách giáo khoa mà dựa vào chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục.

Nếu trường phổ thông chỉ tập trung "luyện đề quen", "giải thật nhiều đề", HS sẽ gặp khó khi đề thi ngày càng phân hóa và tiệm cận các bài thi đánh giá năng lực của nhiều cơ sở giáo dục ĐH.

Hiện nay có các kỳ thi riêng nổi bật là đánh giá năng lực (HSA) của ĐH Quốc gia Hà Nội; đánh giá tư duy (TSA) của ĐH Bách khoa Hà Nội; đánh giá năng lực (V-ACT) của ĐH Quốc gia TP.HCM; đánh giá năng lực chuyên biệt (H-SCA) của Trường ĐH Sư phạm TP.HCM; kỳ thi đầu vào V-SAT do một số trường ĐH phối hợp với Trung tâm Khảo thí quốc gia. Bộ Công an, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội và một số trường khác cũng tổ chức kỳ thi riêng để tuyển sinh.

Như vậy, tốt nghiệp THPT ngày càng quan trọng, nhưng không phải là kỳ thi duy nhất phục vụ tuyển sinh ĐH khi càng có nhiều kỳ thi riêng uy tín ở nhiều trường. Tuy nhiên, kỳ thi tốt nghiệp là phép thử đối với chất lượng dạy - học phổ thông. Nếu coi nhẹ kỳ thi này, hệ thống sẽ tự đánh mất công cụ phản hồi quan trọng nhất.

Ảnh: Nhật Thịnh

TÁC ĐỘNG TRỰC TIẾP ĐẾN DẠY VÀ HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

Những điều chỉnh tuyển sinh vào ĐH đang tạo ra sức ép rất thực lên các trường THPT.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn thay đổi tuyển sinh như một rủi ro, phổ thông sẽ bỏ lỡ cơ hội tự điều chỉnh. Thực chất, tuyển sinh ĐH 2026 đang buộc trường phổ thông quay về đúng vai trò của mình: phát triển nền tảng kiến thức và năng lực cốt lõi, chứ không phải phục vụ một vài khối thi. Học tập là vì phát triển năng lực thực sự chứ không vì điểm số.

Trong bối cảnh mới, dạy học ở THPT cần được tổ chức lại xoay quanh các năng lực nền tảng: Toán học không chỉ để thi, mà để hình thành tư duy logic, năng lực phân tích và xử lý vấn đề - nền móng cho STEM và nhiều ngành nghề hiện đại. Ngữ văn không chỉ học thuộc tác phẩm mà phát triển năng lực đọc sâu, viết luận, lập luận và phản biện - những kỹ năng cốt lõi cho học tập bậc ĐH. Ngoại ngữ không chỉ là môn phụ trợ, mà là công cụ học thuật và hội nhập tri thức.

Đồng thời chú trọng nâng cao chất lượng dạy và học các môn khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, công nghệ, tin học và giáo dục kinh tế - pháp luật gắn với ứng dụng, thực tiễn, giải quyết vấn đề và sáng tạo. Đây cũng chính là yêu cầu của các bài thi đánh giá năng lực mà nhiều trường ĐH đang sử dụng.

Khi kỳ thi tốt nghiệp THPT trở lại vai trò trung tâm, việc ôn thi không thể dồn vào vài tháng cuối lớp 12. Trường phổ thông cần xây dựng chiến lược dài hạn từ lớp 10, trong đó: kiểm tra - đánh giá định kỳ tiệm cận dần cấu trúc đề thi; chú trọng phát triển năng lực đọc hiểu, phân tích; vận dụng, giảm dạy học theo "mẹo" và "dạng bài quen".

Ở bình diện rộng, tuyển sinh 2026 là phép thử đối với toàn bộ hệ thống phổ thông. Cần thay đổi cách dạy và cách học hướng đến nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Ngược lại, nếu coi đây là cơ hội để chuẩn hóa, dạy học thực chất, phổ thông sẽ tạo nền tảng vững chắc cho học ĐH và học suốt đời.